वेदनाशिवाय नॉर्मल डिलिव्हरी कशी होते?

कोणत्याही वेदनेशिवाय डिलिव्हरी करण्याचे प्रकार आणि त्याचे दुष्परिणाम!

कदाचित लेबर पेन (Labor pains) म्हणजेच प्रसुती वेदना यापेक्षा वेदनादायक या जगात काहीच नसू शकतं. प्रसुती वेदना कमी करण्यासाठी अनेक प्रकार उपलब्ध आहेत. ज्यामध्ये अॅपिड्यूरल आणि स्पाईनल ब्लॉकचा समावेश आहे.

गरोदरपणाचा काळ सुरु झाल्यावर स्त्रीला सर्वाधिक भीती वाटत असते ती म्हणजे डिलिव्हरीची! या भीती मागचं कारण असतात वेदना! स्त्रीच्या लहानश्या योनी मार्गातून एक जीव जन्म घेतो अर्थात बाहेर येतो तेव्हा स्त्रीला किती यातना होतात हे वेगळ्याने सांगण्याची गरज नाही. काही काळाच्या या वेदना असतात पण त्या अतिशय असह्य असतात. प्रत्येक स्त्रीच्या मनात पहिल्या गरोदरपणावेळी या वेदनांची भीती बसलेली असते आणि ही भीती स्त्रीचे मानसिक खच्चीकरण करू शकते.

पूर्वी या वेदनांवर जास्त उपाय नव्हते. प्रत्येक स्त्रीला असह्य अशा प्रसूती कळा सोसाव्या लागायच्या. पण जस जसे वैद्यकीय क्षेत्र प्रगत झाले तस तशा अशा वेदनांवर सुद्धा उपाय शोधण्याचा प्रयत्न सुरु झाला आणि आता औषधांच्या माध्यमातून काही प्रमाणात स्त्रीच्या वेदना कमी केल्या जातात. तिला भूल दिली जाते ज्यामुळे तिला वेदना जाणवत नाही. आता आपण जाणून घेऊया की वेदना कमी करण्याचे कोणते उपाय उपलब्ध आहेत आणि त्याचे काही परिणाम होऊ शकतात का?

एपिड्यूरल ब्‍लॉक
परदेशामध्ये प्रसूती वेदना कमी करण्यासाठी एपिड्यूरल ब्‍लॉक प्रकारचा सर्वाधिक वापर केला जातो. यामध्ये वेदना कमी करणारे गुणधर्म असतात. एपिड्यूरल एक ट्यूब सारखे उपकरण आहे जे पाठीवर लावले जाते. हे औषध वेदना मेंदूपर्यंत पोहोचण्याआधी त्यांना रोखण्याचे काम करते. इंजेक्शन लावल्यावर स्त्रीला पोट आणि जवळच्या भागात काहीच वेदना जाणवत नाही. तिचा तो भाग काही काळासाठी पूर्णपणे संवेदनहीन होतो. मात्र ती बेशुद्ध होत नाही तर शुद्धीत असून बाळ बाहेर येण्यासाठी जोर लावते.

स्‍पाइनल ब्‍लॉक
स्‍पाइनल ब्‍लॉक पोटाच्या खालील भागाला सुन्न करून टाकतो. यात औषध देताना माकडहाडाच्या जवळ फ्लूईडच्या रुपात एक शॉट दिला जातो. याचा प्रभाव अत्यंत जलद गतीने होतो. मात्र तो केवळ 1 ते 2 तासांसाठीच असतो. काही प्रकरणात डॉक्टर स्‍पाइनल आणि एपिड्यूरल ब्‍लॉक एकत्र मिसळून सुद्धा देतात. यात एकत्रितपणे या दोन्हींच्या एनेस्थीसियाचा फायदा मिळतो, याचा परिणाम सुद्धा लवकर होतो आणि जास्त वेळ वेदना जाणवत नाहीत. भले ही या प्रकारांनी प्रसूतीच्या वेदना कमी होतात पण याचे काही दुष्परिणाम सुद्धा आहेत जे प्रत्येक स्त्रीला माहित असायला हवेत.

खाज आणि मळमळ
एपिड्यूरलमध्ये वापरण्यात येणाऱ्या काही औषधांमुळे खाज येऊ शकते. डॉक्टर खाज येऊ नये म्हणून अनेकदा त्याला प्रतिबंध करणारे औषध देतात. ओपोइड वेदना शमक औषधांमुळे कधीकधी पोट सुद्धा खराब होऊ शकते आणि पोटात समस्या निर्माण होऊ शकतात. याचा परिणाम म्हणून उलटी होऊ शकते तसेच मळमळ जाणवू शकते. त्यामुळेच याबद्दल डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि त्यांच्याकडून आधीच याचे परिणाम समजून घ्यावे व काही शंका असल्यास दूर कराव्यात.

लो ब्‍लड प्रेशर
एपिड्यूरल ब्‍लॉक ज्या स्त्रियांवर वापरला जातो त्यातील जवळपास 14 टक्के स्त्रियांच्या ब्लड प्रेशर मध्ये झालेली कमी दिसून येते. अर्थात त्यांच्या शरीरात कमी रक्तदाबाची समस्या निर्माण होते. एपिड्यूरल ब्‍लॉक रक्तवाहिन्यांच्या आतील स्नायुंच्या आकुंचनाला नियंत्रित करणाऱ्या नसांच्या फायबरना प्रभावित करते. यामुळे रक्तवाहिन्या रीलेक्स होऊन जातात आणि त्यांचे ब्लड प्रेशर खाली उतरते. ज्या स्त्रियांना आधीच कमी रक्तदाबाची समस्या आहे अशा स्त्रियांना यामुळे धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे डॉक्टरांकडे ही गोष्ट आधीच स्पष्ट करावी.

श्वास घेण्यात समस्या आणि डोकेदुखी
काही दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये एनेस्थीसिया श्वास घेण्यास मदत करणाऱ्या छातीच्या स्नायूंवर प्रभाव टाकू शकते. यामुळेच श्वास घेण्यात समस्या निर्माण होऊ शकते. शिवाय चुकून जरी एपिड्यूरल सुईने माकडहाडाला झाकणाऱ्या भागाला नुकसान पोहोचवले आणि फ्लुईड बाहेर निघू लागले तर त्याचा परिणाम म्हणून जोरदार डोकेदुखी सुरु होऊ शकते. पण ही समस्या फार कमी वेळा दिसून येते. म्हणूनच डिलिव्हरी वेळी वेदनाशामक उपचारांची पूर्ण माहिती घ्यावी आणि थोडा जरी धोका वाटत असेल तर डॉक्टरांशी एकदा चर्चा करावी. जर डॉक्टर खात्री देत असतील तर काळजी करण्याचे कारण नाही. मात्र हे दुष्परिणाम सर्वांना माहित असायला हवेत. त्यामुळे हा लेख आवर्जून शेअर करा आणि इतरांना सुद्धा ही माहिती सांगा.